Kayseri’de Eski Bir Defterin Sayfalarında: Kürtçe mi Farsça mı Daha Eski?
Kayseri’de kışın erken çöktüğü akşamlardan biriydi. Penceremin kenarında oturmuş, yıllardır alışkanlık hâline getirdiğim günlük defterime birkaç cümle yazıyordum. 25 yaşındayım ve bazen kelimelerin insan hayatındaki yerini düşündüğümde içimde garip bir heyecan oluşuyor. Bir kelime sadece bir ses değil; bir annenin çocuğuna söylediği ninni, bir dedenin torununa anlattığı hikâye, uzak bir coğrafyada yaşayan insanların yüzyıllardır taşıdığı bir hatıra gibi geliyor bana.
O gece günlüğümün sayfalarına şu cümleyi yazdım:
“Bugün kendime yine aynı soruyu sordum: En eski dil Kürtçe mi Farsça mı?”
Bu soruyu ilk kez duymamıştım. Fakat o gece farklıydı. Çünkü mesele benim için sadece bir dilin diğerinden daha eski olup olmadığı değildi. Asıl merak ettiğim şey, binlerce yıl boyunca insanların hangi kelimelerle sevdiği, üzüldüğü, umut ettiği ve hayata tutunduğuydu.
Bir Kütüphanede Başlayan Merak
Birkaç hafta önce Kayseri’de eski kitapların bulunduğu küçük bir sahafa gitmiştim. Eski kitap kokusunu her zaman sevmişimdir. Rafların arasında dolaşırken üzeri tozlanmış bir tarih kitabı dikkatimi çekti. Kitabı elime aldığımda içimde çocukça bir merak uyandı. Sanki o sayfaların arasında geçmişten bir ses beni çağırıyordu.
Kitabın bazı bölümlerinde İran coğrafyası, Mezopotamya ve çevresindeki eski halkların dilleri anlatılıyordu. Okudukça kafam daha çok karıştı. Çünkü diller, düşündüğümüz gibi tek bir günde ortaya çıkan şeyler değildi. Bir nehir gibi akıyor, farklı dönemlerden geçiyor, değişiyor ve yeni şekiller kazanıyordu.
O an biraz hayal kırıklığı hissettim. Çünkü insanların bazen “Şu dil kesinlikle en eskidir” diye konuştuğunu duymuştum. Fakat gerçek çok daha karmaşıktı. Bir dilin yaşını belirlemek, sadece bugün kullanılan kelimelere bakarak karar verilecek bir konu değildi.
Kürtçe ve Farsçanın Tarihin Derinliklerindeki Yolculuğu
Kürtçe ve Farsça, Hint-Avrupa dil ailesinin İranî diller grubunda yer alan iki önemli dildir. Bu iki dilin de kökleri çok eski dönemlere uzanır. Ancak “hangisi daha eski?” sorusuna kesin bir cevap vermek sanıldığı kadar kolay değildir.
Farsçanın tarihi yazılı kaynaklar açısından oldukça güçlüdür. Eski Farsça, özellikle Ahameniş İmparatorluğu döneminde kullanılan ve çivi yazısıyla kaydedilen bir dildir. Milattan önceki yüzyıllara ait yazıtlar, Farsçanın çok eski bir yazılı geçmişe sahip olduğunu gösterir.
Kürtçenin ise tarihî gelişimi daha farklı bir yol izlemiştir. Kürtçe, Med dili ve diğer eski İranî dillerle bağlantılı bir gelişim sürecine sahiptir. Ancak Med dili hakkında elimizde sınırlı yazılı kaynak bulunması, Kürtçenin tarihsel kökenlerini takip etmeyi zorlaştırır.
Bunları okuduğumda içimde hem heyecan hem de hüzün vardı. Heyecanlıydım çünkü insanlık tarihinin ne kadar derin olduğunu fark ediyordum. Hüzünlüydüm çünkü bazen dillerin güzelliği yerine insanlar onları bir yarışın içine sokuyordu.
Bir Akşam Büyükannemin Sözleri
Birkaç gün sonra ailemle otururken bu konudan bahsettim. Büyükannem sessizce beni dinledi. Sonra bana çocukluğundan bir hikâye anlattı. Farklı insanların farklı kelimeler kullandığını, ama aynı duygularla güldüğünü ve aynı acılara üzüldüğünü söyledi.
O an çok etkilendim.
Çünkü belki de dillerin en büyük sırrı buydu. Bir dilin değeri sadece kaç yıl önce konuşulduğuyla ölçülmezdi. O dilin içinde kaç insanın gözyaşı, sevgisi ve hatırası saklıydı, asıl mesele buydu.
Günlüğüme şu cümleyi yazdım:
“Diller yaşlarını değil, taşıdıkları insanları anlatır.”
Bu cümle bana uzun süre eşlik etti.
En Eski Dil Arayışında Unuttuğumuz Gerçek
“En eski dil Kürtçe mi Farsça mı?” sorusunun cevabı aslında düşündüğümüz kadar basit değildir. Çünkü Kürtçe ve Farsça birbirinden kopuk, tamamen ayrı dünyalar değildir. İkisi de çok eski İranî dil mirasının farklı kollarıdır.
Dil biliminde genellikle bir dilin diğerinden daha eski olduğunu söylemek doğru değildir. Çünkü diller zaman içinde birbirinden ayrılır, gelişir ve değişir. Bugünkü Kürtçe ve Farsça, binlerce yıllık ortak geçmişlerden gelen farklı yolculukların sonucudur.
Bunu öğrendiğimde içimde büyük bir rahatlama hissettim. Çünkü başlangıçta bir cevap arıyordum; sanki bir tarafın kazanması gerekiyormuş gibi düşünüyordum. Ama sonra fark ettim ki tarih bir yarış pisti değildir.
Bir dilin varlığı, başka bir dilin değerini azaltmaz.
Kayseri’de Gece Yarısı Yazdığım Son Sayfa
O gece yine odamda yalnızdım. Dışarıda Kayseri’nin sessiz sokakları uzanıyordu. Masamda kahvem, önümde günlük defterim vardı. Günün sonunda kendime şu soruyu sordum:
“Ben neden bu kadar eskiyi merak ediyorum?”
Cevabı aslında çok basitti.
Çünkü geçmişimizi anlamadan bugünümüzü tam olarak anlayamıyoruz.
Kürtçe ve Farsça üzerine düşünürken aslında insan hikâyelerini düşünüyordum. Yüzyıllar boyunca dağlarda, şehirlerde, köylerde yaşayan insanların seslerini hayal ediyordum. Bir annenin çocuğuna söylediği sözleri, bir şairin yazdığı dizeleri, bir insanın sevdiğine fısıldadığı cümleyi düşündüm.
İçimde büyük bir umut oluştu.
Belki de dillerin bize öğrettiği en önemli şey şudur: Farklılıklarımız bizi ayırmak için değil, insanlık hikâyemizi zenginleştirmek içindir.
Dillerin Yaşı Değil, Kalplerdeki Yeri Önemlidir
Bugün hâlâ bazen “En eski dil hangisi?” sorusuyla karşılaşıyorum. Bu soruya artık farklı bakıyorum. Kürtçe ve Farsça gibi köklü dilleri bir sıralamaya koymak yerine, onların insanlık tarihindeki yerini anlamaya çalışıyorum.
Farsçanın güçlü yazılı geçmişi, Kürtçenin zengin sözlü kültürü ve her iki dilin taşıdığı tarih, bize çok değerli bir miras bırakıyor.
O eski sahaf dükkânında başlayan merakım bana önemli bir şey öğretti. Bazen bir sorunun cevabı tek bir kelime değildir. Bazen cevap, bizi düşünmeye başladığımız yolculuğun kendisidir.
Günlüğümün son sayfasına şunu yazdım:
“Diller eski değildir sadece; diller hatırlatır. İnsanları, sevgileri, acıları ve umutları hatırlatır.”
Ve sanırım benim için en güzel cevap buydu.
Umarız “En eski dil Kürtçe mi Farsça mı” hakkındaki bu rehber işinize yaramıştır. Reklamkazanc ailesiyle kalmaya devam edin!